Orðasafn

Altarissakramentið, evkaristían, er brauðið og vínið sem í messunni verða líkami og blóð Krists að kenningu kirkjunnar. Orðið evkaristía er grískt og merkir þakkargjörð. Það er bæði fórn, sem gerir fórn Krists á krossinum nálæga, og máltíð, sem söfnuðurinn gengur til í altarisgöngunni. Kirkjan setur það í miðju alls sem hún gerir.

Ferming er sakramentið sem fullkomnar skírnina. Biskupinn, eða prestur í hans umboði, leggur hendur yfir fermingarbarnið, smyr enni þess með krismu, vígðri olíu, og biður um gjöf hins Heilaga Anda. Hún er veitt einu sinni og er, ásamt skírn og altarissakramenti, hluti af innvígslunni í kristið líf.

Hjónaband er sakramentið sem karl og kona veita hvort öðru með heiti sínu frammi fyrir kirkjunni; presturinn eða djákninn er vottur þess. Kirkjan kennir að gilt hjónaband skírðra sé óuppleysanlegt og tákn um kærleika Krists til kirkjunnar. Spurningum um ógildingu, og um þá sem hafa gifst aftur, svarar presturinn, ekki uppflettirit.

Sakramentalía er hlutur eða athöfn sem kirkjan hefur sjálf tekið upp til að helga daglegt líf: vígt vatn, blessuð kerti, talnabönd, krossmarkið, blessun húss eða matar. Ólíkt sakramentunum stofnaði Kristur þær ekki, og þær veita ekki náð á sama hátt, heldur búa manninn undir að taka við henni.

Sakramenti er sýnileg athöfn sem kirkjan kennir að Kristur hafi sjálfur stofnað og að veiti þá náð sem hún táknar. Vatnið í skírninni, brauðið og vínið í messunni og olían í smurningunni eru hversdagslegir hlutir sem verða farvegur fyrir það sem augað sér ekki. Kaþólska kirkjan telur sakramentin sjö og raðar þeim eftir hlutverki: innvígsla, lækning og þjónusta.

Skírnin er fyrsta sakramentið og dyrnar að hinum. Með vatni og orðunum í nafni Föðurins, Sonarins og hins Heilaga Anda er maður tekinn inn í kirkjuna, erfðasyndin þvegin af og nýtt líf hafið. Kirkjan skírir ungbörn jafnt sem fullorðna, og skírn sem einu sinni er gild er aldrei endurtekin.

Skriftir eru sakramenti iðrunar og sátta: maður játar syndir sínar fyrir presti, iðrast þeirra, tekur við yfirbót og fær aflausn, fyrirgefningu Guðs sem presturinn veitir í nafni kirkjunnar. Presturinn er bundinn algerri þagnarskyldu um allt sem hann heyrir þar, án undantekninga.

Smurning sjúkra er sakramenti þess sem er alvarlega veikur, aldraður eða á leið í áhættusama aðgerð, ekki aðeins hins deyjandi. Presturinn smyr enni og hendur með vígðri olíu og biður um styrk, frið og, ef Guð vill, bata. Hún má veitast oftar en einu sinni, hvenær sem veikindi versna eða ný koma til.

Vígslusakramentið veitir mönnum þjónustu kirkjunnar með handayfirlagningu biskups og er í þremur stigum: djákni, prestur og biskup. Djákninn þjónar við orðið, altarið og kærleiksverkin; presturinn heldur messu, skírir, skriftar og smyr; biskupinn hefur fyllingu vígslunnar og stýrir biskupsdæmi. Vígsla er veitt í eitt skipti fyrir öll.

Vígt vatn er vatn sem prestur hefur blessað. Það stendur í skál við kirkjudyrnar, þar sem fólk dýfir fingrum í það og signir sig á leið inn, og presturinn stökkvir því yfir söfnuðinn við sumar athafnir. Það minnir á skírnina og er sakramentalía, ekki sakramenti. Heima má geyma það og signa sig með því.

Altarið er borðið í kór kirkjunnar sem messan er haldin við. Það er borð, af því að máltíð fer þar fram, og um leið steinn, af því að þar er fórn færð; í mörgum altörum eru geymdir helgir dómar dýrlings. Presturinn kyssir það í upphafi messu og við lok hennar, og söfnuðurinn hneigir sig þegar gengið er fram hjá því.

Altarisganga er það að ganga fram í messunni og taka við altarissakramentinu, líkama Krists. Kaþólikki sem hefur tekið við fyrsta altarissakramenti, er í náðarstöðu og hefur fastað í klukkustund fyrir messu gengur til altaris; aðrir mega ganga fram og fá blessun í staðinn. Svarið við orðunum „Líkami Krists“ er „Amen“.

Blessun er bæn þar sem beðið er um að Guð láti gott af sér leiða yfir mann, hlut eða stað. Presturinn blessar söfnuðinn í lok messunnar með krossmarki, og hann blessar líka talnabönd, hús, bíla og mat. Leikmenn blessa einnig: foreldrar börn sín, og sá sem fer með borðbæn. Blessun hluta gerir þá að sakramentalíum.

Eðlisbreyting, á latínu transsubstantiatio, er orðið sem kirkjan valdi á kirkjuþinginu í Trentó yfir það sem gerist við vígsluorðin í messunni: brauðið og vínið verða að eðli til líkami og blóð Krists þótt útlit, bragð og áferð haldist. Orðið lýsir hverju er breytt og hverju ekki; það útskýrir ekki hvernig breytingin verður.

Fórn merkir í kirkjunni fyrst og fremst fórn Krists á krossinum, sem var færð í eitt skipti fyrir öll. Messan er sama fórnin gerð nálæg á altarinu, ekki ný fórn og ekki endurtekning hennar. Orðið er líka haft um það sem söfnuðurinn ber fram, brauðið, vínið og sjálfan sig, og um smærri afneitanir sem maður tekur á sig í föstu.

Guðs lamb, á latínu Agnus Dei, er heiti sem Nýja testamentið gefur Kristi og bænin sem söfnuðurinn fer með í messunni meðan presturinn brýtur brauðið, rétt á undan altarisgöngunni. Hún er sungin eða sögð þrisvar og biður um miskunn og frið. Lambið vísar til páskalambsins og til fórnarinnar sem Kristur færði.

Guðspjall er frásögn af lífi, orðum, dauða og upprisu Jesú; guðspjöllin í Nýja testamentinu eru kennd við Matteus, Markús, Lúkas og Jóhannes. Í messunni er guðspjallið hápunktur lestranna: söfnuðurinn stendur, presturinn eða djákninn les það, og við upphaf þess signir fólk enni, varir og brjóst með litlu krossmarki.

Krossmarkið er bænin sem allar hinar byrja á: hægri hönd snertir enni, brjóst, vinstri öxl og hægri öxl meðan nefndir eru Faðirinn, Sonurinn og hinn Heilagi Andi. Með því hefst og endar nánast hver kaþólsk bæn og athöfn, og við kirkjudyrnar er það gert með vígðu vatni. Að signa sig er sama athöfnin undir öðru nafni.

Messan er aðalguðsþjónusta kaþólsku kirkjunnar og sú sama hvar sem hún er haldin. Hún skiptist í tvo hluta: helgihald orðsins, þar sem lesið er úr Biblíunni og prédikað, og helgihald evkaristíunnar, þar sem brauð og vín eru borin fram, þakkarbænin beðin og söfnuðurinn gengur til altaris. Kaþólikkum ber að sækja messu á sunnudögum og skyldudögum.

Prédikun er ræðan sem prestur eða djákni flytur í messunni á eftir guðspjallinu, á sunnudögum og hátíðum ævinlega, og útleggur lestrana fyrir söfnuðinn. Hún heitir líka hómilía. Í kaþólskri messu prédikar aðeins vígður maður, og prédikunin er hluti af helgihaldi orðsins, ekki viðbót við það.

Ákall er stutt bæn í einni setningu eða einu nafni, sem kallar á Guð, Krist, Maríu eða dýrling: „Jesús, miskunna þú mér“, „Heilaga María, bið þú fyrir oss“. Litanía er röð ákalla með sama svari. Ákall má biðja hvar sem er, í vinnu, á göngu eða í biðröð, og er meðal einföldustu bænarforma kirkjunnar.

Engill Drottins, Angelus, er stutt bæn um boðun Maríu og holdtekju Krists, beðin að morgni, um hádegi og að kvöldi, oft við klukknahringingu. Hún er í versum og svörum með Maríubæn á milli og lýkur með bæn. Á páskatíma kemur Regina caeli, Drottning himins, í hennar stað.

Fyrirbæn er bæn fyrir öðrum, lifandi eða látnum. Söfnuðurinn biður hana saman í messunni á eftir trúarjátningunni, í almennu kirkjubæninni, og hver maður biður hana í einrúmi. Að biðja dýrling um fyrirbæn er að biðja hann að biðja með sér og fyrir sér, eins og maður bæði vin; dýrlingurinn er ekki beðinn í stað Guðs.

Krossferillinn er bæn sem fylgir Jesú frá dómi Pílatusar að gröfinni í viðstöðum, stöðvum með mynd eða krossi á veggjum kirkjunnar; sá sem biður gengur á milli þeirra og staðnæmist við hverja. Hann er beðinn allt árið, en einkum á föstudögum í langaföstu og á föstudaginn langa, og má líka biðja heima með bók eða appi.

Leyndardómar rósakransins eru atburðirnir úr lífi Jesú og Maríu sem hugleiddir eru meðan beðið er, einn á hverjum tug. Þeir skiptast í flokka, fagnaðarríka, ljóssins, kvalafulla og dýrðlega, og hver flokkur hefur sína vikudaga. Hverjum leyndardómi fylgir ávöxtur, sú náðargjöf sem beðið er um meðan hann er hugleiddur.

Litanía er löng bæn í ákalli og svari: forsöngvari eða prestur fer með röð ávarpa, til Guðs, Maríu, Jósefs eða dýrlinga, og allir svara hverju þeirra með sama stutta svarinu, „bið þú fyrir oss“ eða „miskunna þú oss“. Hún er ætluð hópi og er oft sungin, í skrúðgöngum, við vökur og á hátíðum.

Nóvena er bæn sem beðin er níu daga í röð í ákveðnu skyni, oftast fyrir hátíð eða til að biðja um fyrirbæn dýrlings. Fyrirmyndin eru dagarnir sem postularnir biðu í Jerúsalem milli uppstigningar og hvítasunnu. Hver dagur hefur sína bæn eða hugleiðingu, og nóvenan er beðin heima eða í kirkju, ein eða með öðrum.

Rósakransinn er bæn á talnabandi þar sem Faðir vor, Maríubænin og Dýrð sé eru endurtekin í föstum lotum, tugum, meðan hugleiddir eru leyndardómar úr lífi Jesú og Maríu. Orðið er haft bæði um bænina og um bandið sjálft. Hann er beðinn einn eða í hóp, oft fyrir messu í kirkjunni, og tekur um stundarfjórðung.

Tilbeiðsla er sú lotning sem Guði einum ber, latría. Heiðurinn sem dýrlingunum er sýndur heitir dúlía og er annars eðlis: beðið er um fyrirbæn þeirra, ekki beðið til þeirra. María fær mestan heiður meðal dýrlinganna, hyperdúlía, en er ekki tilbeðin. Myndir og styttur eru heiðraðar vegna þess sem þær sýna, aldrei sjálfar.

Tíðabænir eru opinber bæn kirkjunnar sem skiptir deginum í tíðir, hver með sínum sálmum, lestri og bæn, svo að dagurinn allur sé helgaður. Prestar, munkar og nunnur eru skuldbundin til þeirra, en leikmenn mega biðja þær líka. Helstu tíðirnar eru óttusöngur að morgni, aftansöngur síðdegis og náttsöngur fyrir svefninn.