Kaþólskt fólk krýpur fyrir myndum, kveikir á kertum við líkneski og biður dýrlinga um fyrirbæn. Spurningin sem af þessu leiðir er sanngjörn og hún er gömul: er þetta tilbeiðsla?

Svarið er nei, og það hvílir á greinarmun sem hefðin hefur haldið fram í fjórtán aldir: annars vegar að tilbiðja, hins vegar að heiðra. Hið fyrra ber Guði einum. Hið síðara ber þeim sem Guð hefur helgað.

Guðfræðin á fjögur orð yfir þetta og þau eru grísk að uppruna. Þau eru ekki svarið sjálft — þau eru aðeins nafn á því, og hér fylgir íslensk skýring hverju þeirra.

Latría er tilbeiðslan sem Guði einum ber. Hún er ekki aðdáun og ekki þakklæti heldur viðurkenning á því að Guð sé Guð og maðurinn skepna hans.

Hún birtist skýrast í fórninni: messan er latría, og enginn dýrlingur á messu í þeim skilningi. Að veita nokkru sköpuðu þessa tilbeiðslu — engli, manni, mynd eða hlut — hefur kirkjan alltaf talið synd gegn fyrsta boðorðinu.

Dúlía er heiðurinn sem sýndur er þeim sem lifðu vel. Hann er í eðli sínu sami heiðurinn og menn sýna hver öðrum; það sem hækkar hann er ekki maðurinn sjálfur heldur það sem Guð vann í honum.

Þess vegna er bæn til dýrlings beiðni um fyrirbæn en ekki um náð. Sá sem biður Þorlák að biðja fyrir sér gerir hið sama og sá sem biður vin sinn þess. Munurinn er sá að hinn fyrri telur vin sinn lifa hjá Guði.

Ritningin dregur mörkin sjálf. Þegar Jóhannes fellur fram fyrir englinum sem sýnir honum sýnina er honum umsvifalaust bannað það, og englinum er ekkert vandamál að segja hvers vegna: hann er samþjónn, ekki Guð.

Hyperdúlía er orðið yfir þann heiður sem Maríu einni ber. Forskeytið merkir yfir: heiðurinn er meiri en nokkrum öðrum dýrlingi er sýndur, því engin önnur skepna stendur þar sem hún stendur.

En hann er sömu tegundar og heiður hinna dýrlinganna, ekki sömu tegundar og tilbeiðslan. Það er einmitt þetta sem greinarmunurinn er til: hann leyfir kirkjunni að segja hvort tveggja í einu — að María sé hærri en allir dýrlingar og að hún sé ekki Guð.

Lofsöngur hennar sjálfrar segir hvort tveggja í einni setningu: að allar kynslóðir muni telja hana sæla, og hver það var sem gerði mikla hluti við hana.

Fjórða orðið er yngst og sjaldgæfast. Protódúlía merkir fyrsti heiðurinn meðal dýrlinganna og er notað um Jósef, sem stóð Jesú og Maríu næst og var lýstur verndari kirkjunnar allrar árið 1870.

Hugtakið festist í málinu á nítjándu öld, meðal annars í kjölfar umburðarbréfs Leós páfa XIII um Jósef árið 1889. Það bætir engri nýrri tegund við hinar þrjár — það nefnir stöðu innan dúlíunnar.

Deilan um myndir var ekki fræðileg. Á áttundu og níundu öld var myndum eytt í austurhluta kirkjunnar og menn létu lífið beggja vegna deilunnar.

Sjöunda samkirkjuþingið, haldið í Níkeu árið 787, svaraði með greinarmun sem síðan hefur staðið: myndir skulu heiðraðar en ekki tilbeðnar, og heiðurinn sem myndinni er sýndur fer til þess sem hún sýnir. Kirkjuþingið í Trentó tók sömu afstöðu upp árið 1563 og bætti við varnaðarorðum: engin ný kenning má lesast úr mynd og engin hjátrú má við hana festast.

Röksemdin á bak við er holdtekjan sjálf. Guð sem enginn hafði séð varð sýnilegur maður, og þess vegna má sýna hann.

Tilbeiðsla er Guðs og engra annarra. Heiður við dýrling er beiðni um að hann biðji með manni. María fær mestan þeirra heiðurs og er samt ekki Guð. Mynd er gluggi en ekki sá sem í gegnum hann sést.

Ef eitthvað í guðrækni sem þú sérð virðist fara yfir þessi mörk er það góð spurning við prest. Greinarmunurinn er kenning kirkjunnar; hvernig hann birtist í verki er misjafnt eftir stöðum og siðum.