Í postullegu trúarjátningunni kemur samfélag heilagra strax á eftir kirkjunni. Orðin standa ekki sem sérstakt trúaratriði við hlið hennar heldur sem nánari lýsing á því hvað kirkjan er.

Þau eru ekki meðal elstu orða játningarinnar. Þau bættust við seint á fjórðu öld eða á þeirri fimmtu, og einn af elstu vottum um þau er Níketas, biskup í Remesíönu á Balkanskaga, sem dó eftir árið 414. Hann skýrði þau svo að kirkjan væri samfélag allra heilagra frá upphafi, ættfeðra, spámanna, postula, píslarvotta og engla, ásamt þeim sem enn lifa.

Latneska orðalagið, communio sanctorum, má lesa á tvo vegu, því sanctorum getur átt við heilagt fólk eða heilaga hluti. Kirkjan hefur haldið í báðar merkingarnar: samfélag um það sem er heilagt, trúna og sakramentin, og samfélag þeirra sem það helgar. Þessi grein fjallar mest um síðari merkinguna.

Í guðfræðihefð Vesturkirkjunnar er kirkjunni lýst í þremur ástöndum: þeim sem enn eru á leiðinni hér á jörðu, þeim sem dóu í vináttu við Guð en eiga eftir að hreinsast, og þeim sem þegar eru hjá honum. Gömlu heitin eru stríðandi kirkja, líðandi kirkja og sigrandi kirkja.

Það sem skiptingin segir mest um er ekki munurinn á hópunum heldur að þeir eru ein kirkja. Kirkjan kennir að dauðinn slíti ekki böndin sem skírnin batt. Sá sem deyr í Kristi hættir ekki að tilheyra honum.

Páll notar líkingu líkamans um söfnuðinn í Korintu og á þar við lifandi fólk í einum söfnuði. Kirkjan hefur lesið líkinguna víðar, um alla sem tilheyra Kristi lífs og liðna, en sá lestur hvílir á fleiru en þessum eina kafla og greinin lætur hann ekki bera meira en hann ber.

Ellefti kafli Hebreabréfsins telur upp fólk úr sögu Ísraels sem lifði í trú og dó án þess að sjá fyrirheitið rætast. Tólfti kaflinn snýr sér svo að lesandanum og lýsir þessu fólki umhverfis hann, eins og áhorfendum í kringum hlaupabraut.

Gríska orðið sem þýtt er vottar merkir fyrst og fremst vitni, og síðar í máli kirkjunnar þann sem bar vitni með lífi sínu og dauða. Myndin er ekki af horfnum mönnum heldur af viðstöddum.

Textinn segir þó ekki hvað vottarnir vita um hlaupið eða hvort þeir hafast eitthvað að, og greinin les ekki meira út úr honum en það. Hann er hér vegna myndarinnar sem hann dregur upp, ekki sem sönnun fyrir fyrirbæn.

Kristnir menn hafa beðið hver fyrir öðrum frá upphafi og Nýja testamentið hvetur til þess. Að biðja dýrling um fyrirbæn er í skilningi kirkjunnar sama athöfnin: að biðja trúsystkin að biðja með sér og fyrir sér. Munurinn er sá einn að þetta trúsystkin hefur lokið hlaupinu.

Þetta er ekki tilbeiðsla. Kirkjan hefur alltaf greint á milli tilbeiðslunnar, sem Guði einum ber, og þeirrar virðingar sem dýrlingum er sýnd, og hún telur Krist einn meðalgangara milli Guðs og manna. Fyrirbæn dýrlings er ekki leið fram hjá honum heldur bæn sem beðin er í honum.

Siðurinn er eldri en nokkur formleg kenning um hann. Á veggjum og legsteinum í grafhvelfingum Rómar frá þriðju og fjórðu öld hafa varðveist ristur þar sem kristnir menn biðja postulana og látna ástvini sína að biðja fyrir sér.

Þegar kirkjan tekur mann í tölu dýrlinga krefst hún að jafnaði kraftaverks sem rannsakað hefur verið og eignað fyrirbæn hans eftir dauðann. Það er sama trúin orðuð sem rannsóknarefni: að hinn látni biðji enn.

Í Opinberunarbókinni er sýn af ótölulegum fjölda frammi fyrir hásæti Guðs, af öllum þjóðum og tungum. Hún er lesin í messu á allra heilagra messu, fyrsta nóvember, sem er hátíð allra dýrlinga, líka þeirra sem enginn þekkir nafnið á.

Málverkið efst á síðunni er Allraheilagramynd Albrechts Dürers frá 1511, máluð fyrir kapellu í Nürnberg sem helguð var þrenningunni og öllum heilögum. Í efri hringnum eru dýrlingar himinsins, María og meyjarnar öðrum megin og spámennirnir hinum megin. Neðri hringurinn er venjulega lesinn sem kristnin á jörðu, páfi og klerkar, keisari og leikmenn. Báðir hóparnir snúa sér að sama Guði á sömu stundu.

Það er þetta sem kenningin reynir að segja og myndin sýnir í einni svipan: ekki tvær kirkjur sem minnast hvor annarrar, heldur ein kirkja við eina tilbeiðslu.

Ef dauðinn slítur ekki samfélagið gengur bænin líka í hina áttina. Kirkjan hefur frá fornu fari beðið fyrir þeim sem dánir eru, í þeirri trú að þeir sem deyja í vináttu við Guð en eru ekki fullhreinsaðir njóti góðs af bænum hinna lifandi.

Í fræðsluræðum til nýskírðra sem kenndar eru við Kýrillos frá Jerúsalem, sem dó árið 386, er messunni lýst svo að fyrst sé minnst þeirra sem sofnaðir eru, ættfeðra, spámanna, postula og píslarvotta, svo Guð taki við bænum safnaðarins fyrir fyrirbæn þeirra, og síðan beðið fyrir öllum sem dáið hafa. Báðar áttir bænarinnar standa þar í sömu messunni.

Ágústínus frá Hippó, sem dó árið 430, segir frá því í Játningum sínum að móðir hans, Mónika, hafi á banabeðinum beðið syni sína þess eins að þeir minntust hennar við altarið hvar sem þeir yrðu staddir. Síðar skrifaði hann rit um umönnun hinna dánu og greindi þar á milli útfararinnar, sem er meira til huggunar þeim sem eftir lifa, og bænarinnar, sem kemur hinum látna sjálfum við.

Kirkjuþingið í Trentó sagði árið 1563 að hreinsunin væri til og að sálirnar þar nytu góðs af bænum hinna trúuðu, einkum messunni. Í sömu tilskipun var biskupum sagt að halda frá prédikun þeim spurningum sem aðeins vekja forvitni eða ala á hjátrú.

Samfélag heilagra er samfélag í Kristi og í bæn. Það er ekki leið til að ná sambandi við hina látnu, fá frá þeim skilaboð eða komast að því hvernig þeim líður, og kirkjan hefur alla tíð hafnað tilraunum til þess.

Það er heldur ekki dómur um einstaka menn. Þegar kirkjan tekur einhvern í tölu dýrlinga lýsir hún yfir að hann sé hjá Guði. Um alla aðra, líka þá sem við biðjum fyrir, fullyrðir hún ekkert slíkt, hvorki að þeir séu hólpnir né að þeir séu það ekki.

Verndardýrlingur er í þessum skilningi ekki verndargripur heldur trúsystkin sem maður hefur valið sér að biðja með. Á pílagrímssíðunni í Krans er hægt að velja sér einn.