Guðfræði

Forgerðir og fylling

Ísak, Nói, Jónas og Eva — hvernig Gamla testamentið bendir fram til Krists.

Þetta efni er í yfirlestri

Greinarnar eru hvorki kennsla kirkjunnar né staðgengill hennar — til þess er sóknarpresturinn.

Hvað þýðir þetta?

Greinarnar hér eru uppköst, skrifaðar af Krans. Enginn hefur enn lesið þær yfir og engin kirkjuleg yfirvöld hafa samþykkt þær.

Caravaggio, 1603

Lestur sem Jesús kenndi

Í Lúkasarguðspjalli gengur hinn upprisni Jesús með tveimur lærisveinum til Emmaus og útskýrir fyrir þeim, frá Móse og öllum spámönnunum, það sem ritningarnar segja um hann. Kristnir menn hafa litið svo á að þar hafi aðferðin verið gefin: að Gamla testamentið verði ekki lesið til fulls nema í ljósi Krists.

Forgerðarlestur er ein mynd þess. Hann gengur út frá því að Guð hafi mótað söguna sjálfa, svo að raunverulegar persónur og atburðir bendi fram til þess sem kom síðar. Um aðferðina sjálfa og Ágústínus, og um forgerðir altarissakramentisins, páskalambið, mannað og Melkísedek, er fjallað í sérstakri grein; hér eru aðrar forgerðir teknar fyrir.

Lúk 24:25-27

25Og hann sagði við þá: Ó, þér heimskir og í hjartanu tregir til að trúa öllu því, sem spámennirnir hafa talað!

26Átti ekki Kristur að líða þetta og ganga inn í dýrð sína?

27Og hann byrjaði á Móse og á öllum spámönnunum, og útlagði fyrir þeim í öllum ritningunum það, er hljóðaði um hann.

Biblían 1912, almenningseign · Jesús sjálfur les ritningarnar sem vitnisburð um sig.

Forgerð og líking

Forgerð er ekki það sama og líking. Í líkingu verður hvert smáatriði frásagnar að tákni fyrir eitthvað annað, og sagan sjálf getur horfið. Forgerð heldur sögunni og sér í henni mynstur sem endurtekur sig.

Á fornöld lögðu guðfræðingar í Alexandríu, einkum Órígenes, mikla áherslu á andlega merkingu textans, stundum á kostnað þeirrar bókstaflegu. Í Antíokkíu var meiri áhersla lögð á sögulega merkingu og varað við því að lesa of mikið inn í textann. Kirkjan hefur haldið í báðar áherslurnar, og mörkin milli þeirra hafa aldrei verið alveg skýr.

Adam og Ísak

Páll kallar Adam fyrirmynd hins komanda: eins og ein óhlýðni færði dauðann yfir alla, færir hlýðni eins lífið. Kristur er þar ekki aðeins andstæða Adams heldur nýtt upphaf mannkyns.

Frásögnin af því þegar Abraham á að fórna Ísak syni sínum á Móríafjalli var ein fyrsta forgerðin sem kirkjufeðurnir lásu. Faðir leggur einkason sinn á altari, sonurinn ber sjálfur viðinn upp fjallið, og á síðustu stundu er hrút gefinn í hans stað. Ágústínus benti á að Ísak hefði borið viðinn eins og Kristur krossinn, og að hrúturinn sem festist í þyrnunum minnti á þyrnikórónuna.

Hebreabréfið segir að Abraham hafi treyst því að Guð gæti reist hina dánu, og að í þeim skilningi hafi hann fengið Ísak aftur.

Heb 11:17-19

17Fyrir trú fórnfærði Abraham Ísak, er hann var reyndur, og sá fórnfærði einkasyni sínum, er fengið hafði fyrirheitin,

18hann sem við hafði verið mælt: Þar sem Ísak er, þar skal sæði þitt kallast.

19Því að hann hugði, að Guð væri og máttugur að vekja upp frá dauðum, og fyrir því má svo að orði kveða, að hann heimti hann aftur úr helju.

Biblían 1912, almenningseign · Nýja testamentið sjálft les fórn Ísaks sem mynd af upprisu.

Nói og Jónas

Fyrra Pétursbréf les syndaflóðið sem mynd af skírninni: fáir frelsuðust í örkinni gegnum vatnið, og nú frelsar skírnin. Kýpríanus í Karþagó tók myndina lengra og sagði að eins og enginn komst af utan arkarinnar væri kirkjan örkin sem ber fólk yfir.

Jónas er sú forgerð sem Jesús nefnir sjálfur. Þegar menn krefja hann um tákn vísar hann á Jónas og ber dvöl hans í fiskinum saman við þá daga sem hann sjálfur mun liggja í gröfinni. Á veggjum grafhvelfinganna í Róm er Jónas ein algengasta myndin.

1 Pét 3:20-21

20sem voru óhlýðnir fyrrum, þegar Guðs langlyndi beið á dögum Nóa, þegar verið var að smíða örkina, en í henni frelsuðust fáar, það er átta sálir við vatn,

21en nú frelsar einnig yður skírnin, sem þar var fyrirmynduð, hún sem ekki er burttekt óhreininda á holdi, heldur bæn um góða samvizku gagnvart Guði, fyrir upprisu Jesú Krists,

Biblían 1912, almenningseign · Örkin og skírnin, lesnar saman í Nýja testamentinu.

Eva og María

Justínus píslarvottur skrifaði um miðja aðra öld að Eva hefði verið mey þegar hún tók við orði höggormsins og fæddi óhlýðni og dauða, en María hefði verið mey þegar hún tók við boðskap engilsins og fæddi þann sem sigraði dauðann.

Íreneus tók hugsunina upp nokkrum áratugum síðar og orðaði hana sem hnút: það sem Eva batt með vantrú leysti María með trú. Þetta er ein elsta hugsun kirkjunnar um Maríu, eldri en nokkur trúarsetning um hana, og hún er forgerðarlestur í sinni skýrustu mynd.

Hvar forgerðin endar

Forgerðarlestur hefur verið misnotaður. Á sumum tímum var hann notaður til að gera lítið úr Gyðingum og lesa Gamla testamentið eins og það hefði enga merkingu fyrir sig sjálft. Kirkjan hefur á síðari tímum lagt áherslu á að sáttmáli Guðs við Ísrael hafi ekki verið afturkallaður.

Forgerð er líka takmörkuð. Hún sýnir samhengi sem trúin sér, en hún er ekki spádómur í þeim skilningi að höfundar Gamla testamentisins hafi vitað um það sem koma skyldi. Það sem kirkjan heldur fram er að Guð hafi vitað það.

Í Trúfræðsluriti kaþólsku kirkjunnar

KKK 128–130

Trúfræðslurit kaþólsku kirkjunnar fjallar um efnið í greinum hér að neðan. Texti ritsins er höfundarréttarvarinn og er hvergi birtur í Krans — aðeins númerin, svo lesandi sem hefur ritið undir höndum geti flett upp sjálfur.

Heimildir

Greinin er skrifuð hér upp úr þessum verkum. Ekkert er þýtt eða tekið orðrétt.

  • Ritningin eins og Krans birtir hana — Lúkasarguðspjall 24, Hebreabréfið 11, 1. Pétursbréf 3ritningartexti appsinsVersin eru sótt í texta appsins sjálfs. Staðir í Gamla testamentinu eru aðeins tilgreindir.
  • Justínus píslarvottur, samræðan við Trýfon 100 (d. um 165)fallið úr höfundarréttiAnte-Nicene Fathers I (1885). Eva og María, endursagt.
  • Íreneus frá Lyon, Gegn villutrúnni III.22 (d. um 202)fallið úr höfundarréttiAnte-Nicene Fathers I (1885). Hnúturinn sem María leysti, sagt frá.
  • Kýpríanus frá Karþagó, Um einingu kirkjunnar 6 (d. 258)fallið úr höfundarréttiAnte-Nicene Fathers V (1886). Örkin sem mynd kirkjunnar, sagt frá.
  • Ágústínus frá Hippó, Borg Guðs XVI.32 (d. 430)fallið úr höfundarréttiNicene and Post-Nicene Fathers, fyrsta röð II (1887). Ísak, viðurinn og hrúturinn, endursagt.

Hverju greinin svarar ekki

Þetta eru spurningar fyrir prest, ekki fyrir smáforrit.

  • Hvernig kristnir menn eiga að lesa Gamla testamentið með Gyðingum og hvað kirkjan kennir um sáttmálann við Ísrael.
  • Hvar mörkin liggja milli réttmæts forgerðarlesturs og þess að lesa inn í textann það sem ekki er þar.
  • Hvernig forgerðarlestur fer saman við sögulega rannsókn á ritningunni.

Greinar sem þú tendrar birtast í Vistað.

Í yfirlestri