Jóhannes af krossi var spænskur karmelíti og samstarfsmaður Teresu frá Ávila við endurnýjun reglunnar. Árið 1577 fangelsuðu bræður hans hann í Toledo í níu mánuði, og þar orti hann sum af ljóðum sínum. Hann dó árið 1591.

Dimma nóttin, La noche oscura, er ljóð í átta erindum um sál sem laumast út úr kyrru húsi um nótt til fundar við þann sem hún elskar. Jóhannes skrifaði síðan tvö prósaverk sem skýra ljóðið: Uppgönguna á Karmelfjall og Dimmu nóttina. Hvorugu lauk hann.

Jóhannes lýsir tvenns konar nótt. Sú fyrri er nótt skilningarvitanna. Sá sem hefur byrjað að biðja af alvöru finnur oft mikla gleði í bæninni um tíma. Síðan hverfur hún. Íhugunin sem áður gaf svo mikið verður þurr, og ekkert af því sem áður hjálpaði hjálpar lengur.

Jóhannes segir að þetta sé ekki merki um að eitthvað hafi farið úrskeiðis heldur um að Guð sé að venja sálina af því að elska gjafirnar hans í stað hans sjálfs. Það er eins og þegar móðir hættir að bera barn á höndum sér svo það læri að ganga.

Það mikilvægasta sem Jóhannes kennir um nóttina er hvernig greina megi hana frá kæruleysi, því að utan frá líta þau eins út. Hann nefnir þrjú merki.

Í fyrsta lagi finnur maðurinn enga ánægju í því sem Guðs er, en ekki heldur í neinu öðru; ef hann væri einfaldlega orðinn kærulaus leitaði hann gleðinnar annars staðar. Í öðru lagi hugsar hann oft um Guð með áhyggjum og kvíða um að hann þjóni honum ekki; kæruleysi hefur engar slíkar áhyggjur. Í þriðja lagi getur hann ekki lengur beðið með því að hugsa og ímynda sér eins og áður.

Þurrkur sem kemur af vanrækslu, synd eða leti er annað mál og kallar á iðrun. Þurrkur sem kemur frá Guði kallar á þolinmæði og traust. Í vafa er rétt að ræða það við prest.

Síðari nóttin er dýpri og kemur, segir Jóhannes, aðeins til fárra. Þar finnst sálinni að Guð hafi yfirgefið hana, og hún sér eigin veikleika svo skýrt að hún telur sig einskis virði. Hann ber hana saman við trjábút í eldi, sem fyrst dökknar, brestur og rýkur áður en hann verður sjálfur að eldi.

Hún hefur því alltaf verið lesin í ljósi krossins. Á krossinum hrópar Kristur orð Sálmanna um að vera yfirgefinn, og kristin hefð hefur séð í því að Guð hefur sjálfur farið inn í myrkrið sem nóttin er.

Teresa frá Lisieux, sem dó árið 1897, skrifaði um síðustu átján mánuði ævi sinnar sem myrkur þar sem hún gat ekki lengur fundið fyrir trú sinni, og hélt samt áfram að trúa og elska. Hún er einn skýrasti vitnisburður nútímans um það sem Jóhannes lýsti.

Dimma nóttin er ekki það sama og þunglyndi. Þetta tvennt getur farið saman og getur verið erfitt að greina í sundur, en þunglyndi er sjúkdómur sem þarf að meðhöndla, og enginn ætti að láta það ógert að leita læknis vegna þess að hann hafi lesið um andlega nótt. Kirkjan kennir að náðin byggi á náttúrunni, ekki gegn henni.

Hún er heldur ekki refsing. Jóhannes lítur á hana sem ást Guðs sem er of sterk fyrir augað, eins og sólarljós sem blindar þann sem horfir beint í það.

Og hún er ekki markmið. Enginn á að sækjast eftir myrkri eða ímynda sér að þjáning sé sönnun um heilagleika. Ignatíus frá Loyola, sem skrifaði á sama tíma, gaf þá reglu að í andlegri auðn skuli maður ekki breyta ákvörðunum sem teknar voru í ljósi, heldur halda sínu striki og bíða.