Föstudagurinn langi
Færanleg hátíð — dagsetningin breytist milli ára.
Um daginn
Dagurinn þegar Jesús er krossfestur og deyr. Eini dagur ársins þar sem engin messa er sungin í kaþólskri kirkju.
Í yfirlestri
Hvenær
Föstudagurinn fyrir páska.
Í messunni
Það er engin messa. Þetta er eini dagur kirkjuársins þar sem svo er, og það er ekki af skorti á helgihaldi heldur er það sjálf athöfn dagsins — brauðið sem tekið er á móti síðdegis var vígt kvöldið áður.
Athöfnin hefst í þögn. Presturinn gengur inn án söngs, leggst flatur fyrir framan bert altarið og liggur þar um stund. Liturinn er rauður.
Píslarsagan er lesin úr Jóhannesarguðspjalli, aftur skipt milli radda. Á eftir fylgja hinar hátíðlegu fyrirbænir: tíu bænir fyrir kirkjunni, heiminum, þeim sem trúa öðru og þeim sem trúa engu. Þær eru lengri og formlegri en venjulegar bænir og ná langt út fyrir söfnuðinn sem situr í kirkjunni.
Svo er krossinn borinn inn og afhjúpaður. Fólk gengur fram, eitt af öðru, og hneigir sig fyrir honum, snertir hann eða kyssir. Þetta tekur langan tíma og er ekki flýtt.
Í lokin er sakramentið sótt þangað sem það var geymt frá kvöldinu áður og altarissakramentið veitt. Enginn lokasöngur, engin blessun. Fólk fer út í þögn.
Hvað dagurinn merkir
Kirkjan heldur ekki upp á dauða Jesú og syrgir hann ekki heldur, eins og hann væri nýorðinn. Hún horfir á hann. Þess vegna er krossinn afhjúpaður en ekki falinn, og þess vegna gengur fólk að honum í stað þess að sitja frammi fyrir honum.
Að þessi eini dagur sé án messu segir það sem orð segja ekki. Messan er endurtekning á því sem gerðist á krossinum, og daginn sem það gerist er ekkert að endurtaka.
Rauði liturinn er hér litur blóðvitnis fremur en sorgar. Svart væri sorg; rautt er það sem kostaði.
Kirkjan telur föstudaginn langa og páskana ekki tvo aðskilda daga heldur tvær hliðar á einu. Fræðsla kirkjunnar orðar það svo að allt kirkjuárið eigi birtu sína frá páskaþrenningunni (KKK 1168) og að páskarnir séu ekki ein hátíð meðal annarra heldur hátíð hátíðanna (KKK 1169).
Á Íslandi
Föstudagurinn langi er talinn upp meðal helgidaga þjóðkirkjunnar í 2. grein laga um helgidagafrið.
Lengi giltu strangari reglur um þennan dag en aðra — ákvæði um lokun og takmarkanir á skemmtanahaldi stóðu í 4. og 5. grein sömu laga. Þau ákvæði voru felld brott árið 2019 og eru ekki lengur í gildi. Eftir stendur verndin sem gildir um alla helgidagana: að helgihaldi sé ekki raskað.
Heimild: Lög um helgidagafrið nr. 32/1997, 2. og 3. gr.; 4. og 5. gr. felldar brott með lögum nr. 73/2019 (althingi.is)