Hvaðan kemur drengskapur?
Orðið er fornt. Drengur var í fornmáli hraustur og traustur maður og drengskapur hugrekki og göfuglyndi, en í heimi Íslendingasagna fylgdi heiðrinum líka skylda til hefnda. Kristin hefð heldur því fram að trúin hafi tekið við hugmyndinni um þann sem stendur við orð sín og gefið henni nýtt inntak. Það er röksemd, ekki sannreynd niðurstaða, og hún er reifuð hér sem slík.
Í yfirlestri
Drengur og drengskapur
Í orðabók Cleasbys og Guðbrands Vigfússonar er góður drengur sagður merkja góðan, hraustan og vaskan mann, djarfan og mildan í senn. Drengskapur er þar hugrekki og göfuglyndi, og að falla með drengskap var að falla með sverð í hendi.
Fræðimenn hafa lesið fleira út úr orðinu. Í grein Róberts Jack um dyggðirnar í Laxdæla sögu kemur fram að Sigurður Nordal tengdi drengskap við traust og taldi hugrekki hluta hans, en Vilhjálmur Árnason leggur áherslu á staðfestu hins drengilega manns. Drengskapur var með öðrum orðum ekki aðeins hugrekki í bardaga heldur það að mega treysta manni.
Hávamál segja hvað var í húfi. Fé deyr og frændur deyja, „en orðstírr / deyr aldregi, / hveim er sér góðan getr“. Það sem lifði manninn var það sem um hann var sagt.
Hin hliðin
Heiðurinn hafði aðra hlið. Aðalheiður Guðmundsdóttir bendir á að hefndin gegni stóru hlutverki í sögunum, enda hafi mönnum verið skylt að verja heiður sinn og fjölskyldu sinnar. Í reynd leiddi þetta oft til þess sem kallað er blóðhefnd.
Röksemd kristinnar hefðar
Hér hefst röksemdin, og hún er kristinnar hefðar en ekki niðurstaða sagnfræðinnar. Kristnin tók hugrekkið og tryggðina ekki burt. Kirkjan tók á sama hátt við fornum dyggðum Grikkja og Rómverja, hugrekki og réttlæti þar á meðal, sem dæmum um það sem skynsemin ein nær til.
En hún krafðist annars af þeim sem misgert var við. Meðal andlegu miskunnarverkanna í Bænakverinu eru „að þola rangindi með þolinmæði“ og „að fyrirgefa fúslega þeim sem styggja okkur“. Samkvæmt því verður sá ekki minni maður sem fyrirgefur í stað þess að hefna; hann gerir það sem honum er falið.
Og hún flutti dóminn annað. Í Hávamálum er það dómurinn um hvern dauðan mann sem aldrei deyr. Kirkjan kennir að við dauðann mæti hver maður Guði og líf hans sé metið, og þá er það ekki lengur orðstírinn sem úrslitum ræður.
Kristnir menn draga af þessu þá ályktun að drengskapur sem stendur við orð sín án hefnda sé ekki veikari drengskapur heldur fullkomnari. Það verður ekki sannað með heimildum um hvernig Íslendingar hugsuðu á miðöldum. Lög landsins geyma þó báðar leiðirnar: eiðurinn og drengskaparheitið hafa sömu þýðingu að lögum.