Hvað segir Grágás um kristna trú?
Grágás, lög íslenska þjóðveldisins, hefst á Kristinna laga þætti: þeim hluta laganna sem fjallar um skírn og greftrun, kirkjur og presta, helgidaga og föstur. Þátturinn var settur í biskupstíð Þorláks Runólfssonar í Skálholti og Ketils Þorsteinssonar á Hólum, á árunum 1122 til 1133.
Í yfirlestri
Bókin og handritin
Grágás er samheiti þeirra laga sem giltu á Íslandi á þjóðveldistímanum, eins og þau hafa varðveist. Þau eru einkum í tveimur skinnbókum frá þrettándu öld: Konungsbók, GKS 1157 fol., sem talin er rituð á árunum 1240 til 1260, og Staðarhólsbók, AM 334 fol., frá árunum 1260 til 1281. Í báðum hefst textinn á Kristinna laga þætti.
Peter Foote, sem rannsakaði kristinn rétt þjóðveldisins, bendir á að heitið Grágás sé hentugt en ranglega fengið; það er ekki nafn sem lögin báru sjálf.
Hverjir settu hann
Í lok þáttarins segir hverjir settu hann: Ketill biskup og Þorlákur biskup, „at ráði Ǫzurar erkibyskups ok Sæmundar ok margra kennimanna annarra“. Össur var þá erkibiskup í Lundi. Af biskupsárum þeirra Ketils og Þorláks verður ráðið að þátturinn hafi verið settur á árunum 1122 til 1133, og Foote nefnir um 1125.
Hvað hann nær yfir
Þátturinn fjallar um skírn og greftrun, um kirkjustaði og viðhald kirkna og um biskupa og presta. Hann bannar heiðna siði og mælir fyrir um helgi sunnudags og laugardags, jóla og páska, hvítasunnu og imbrudaga. Hann telur upp þá helgidaga sem halda skyldi og lýsir langaföstu og öðrum föstum.
Eitt ákvæðið sýnir hve brýn skírnin þótti. Ef enginn annar var til mátti faðir barnsins skíra það sjálfur: „Því at eins skal faðir barns veita skírn barni ef eigi eru aðrir menn til.“
Kristnin birtist í þættinum því ekki fyrst og fremst sem kenning heldur sem regla um daglegt líf: hvenær skyldi hvílast og hvenær fasta, hvernig barn skyldi skírt, hvar hinir dánu skyldu grafnir og hverjir ættu að þjóna kirkjunum.
Hjónabandið og hinir fátæku
Hvíldin á sunnudögum og öðrum helgidögum er því hluti af kristinna laga þættinum sjálfum. Um hjónaband og erfðir er hins vegar fjallað í öðrum þáttum Grágásar, eins og Foote tekur fram, og sama gildir um tíundina.
Gissur biskup beitti sér fyrir tíundinni skömmu fyrir aldamótin 1100, og ártalið er ýmist talið 1096 eða 1097. Hún skiptist í fjóra hluti: einn fékk biskupinn, einn presturinn, einn kirkjan og einn hinir fátæku. Í Konungsbók er sérstakur kafli um hana, Um tíundargjald.
Síðar
Kristinna laga þáttur var kristinréttur þjóðveldisins, settur á landsins eigin þingi. Árið 1275 samþykkti Alþingi nýjan kristinrétt, kenndan við Árna Þorláksson biskup, og í Kaþólsku Íslandi er sú saga rakin áfram.