Skriðuklaustur

Fjórtán klaustur voru stofnuð á Íslandi; fimm þeirra voru skammlíf en hin níu störfuðu öldum saman. Klaustrið á Skriðu í Fljótsdal var stofnað um 1493, síðast íslenskra klaustra, líklega þegar Stefán Jónsson Skálholtsbiskup vísiteraði Fljótsdal í fyrsta sinn. Varðveitt er gjafabréf frá 8. júní 1500 þar sem Sesselja Þorsteinsdóttir og Hallsteinn Þorsteinsson, sýslumaður á Víðivöllum ytri, gefa jörðina Skriðu til stofnunar klausturs.

Það var af reglu heilags Ágústínusar, þótt ein heimild segi aðeins að svo sé almennt talið. Önnur klaustur sömu reglu voru í Þykkvabæ í Álftaveri, í Flatey á Breiðafirði og síðar á Helgafelli, í Viðey og á Möðruvöllum í Hörgárdal.

Klaustrið tók við sjúkum og fátækum; heimildir kalla það ýmist spítala, hæli eða athvarf. Klausturkirkjan var aldrei sóknarkirkja, því að kirkjan sem þjónaði fólkinu í dalnum var aðeins tvo kílómetra frá. Árið 1541 átti klaustrið 41 jörð. Brandur Hrafnsson ábóti var bróðir Sólveigar, abbadísar í nunnuklaustrinu á Reynistað.

Eftir að ný kirkjuskipan tók gildi í Skálholtsbiskupsdæmi árið 1541 fengu íbúarnir að vera áfram, og klaustrið starfaði í rúman áratug á undanþágu. Heimildir tímasetja lok þess ýmist 1541, 1550, 1552 eða 1554. Klausturhúsin fengu að falla, en klausturkirkjan stóð áfram, og Skriðukirkja var afhelguð árið 1792.

Staðurinn fannst árið 2000 og rústirnar voru grafnar upp á árunum 2002–2012 undir stjórn Steinunnar Kristjánsdóttur. Byggingin reyndist rúmir 1.500 fermetrar, með þrettán herbergjum. Grafirnar eru taldar 298 í einni heimild og 242 í annarri. Að minnsta kosti sextán þeirra sem þar voru grafnir höfðu sárasótt.

Yfir 13 þúsund gripir og bein voru skráð. Meðal fundanna voru innfluttar lækningajurtir, skurðáhöld og kvikasilfur, bein sjófugla og hákarla, leirkersbrot og klausturpeningur frá Suður-Frakklandi. Líkneski heilagrar Barböru, gert í Niðurlöndum, stóð í kirkjunni og fannst í mörgum brotum; andlitið fannst í eldhúsinu tveimur sumrum síðar.

Nú sýna lágir veggir úr grjóti, mold og torfi grunnform bygginganna, og minjasvæðið er opið almenningi.

Steinunn hefur skrifað um rannsóknina bókina „Sagan af klaustrinu á Skriðu“ (2012). Flestar heimildir um klaustrið eru úr rannsóknum hennar.