Jón Arason

Biskupsstóll var settur í Skálholti árið 1056, þegar Ísleifur Gissurarson var vígður fyrstur biskupa, og á Hólum í Hjaltadal árið 1106, þegar Jón Ögmundarson var vígður fyrstur Hólabiskupa.

Jón Arason fæddist um 1484; önnur heimild segir fyrir 1479. Hann var vígður Hólabiskup árið 1524 og var biskup til 1550. Hann var skáld og orti bæði trúarleg kvæði og veraldleg. Á Hólum var sett upp fyrsta prentsmiðja landsins og prentarinn hét Jón Matthíasson; heimildir tímasetja hana á bilinu 1525–1534, líklegast 1529–30.

Árið 1537 var lúthersk trú lögleidd í Danmörku og Kristján III konungur gaf út nýja kirkjuskipan. Siðaskiptin náðu einnig til landanna sem stýrt var frá Danmörku, þar á meðal Íslands. Árið 1538 krafðist konungur þess að Alþingi staðfesti kirkjuskipanina, en án árangurs.

Gissur Einarsson, sem var lútherskur, kom heim sumarið 1540, tilnefndur af konungi til að taka við Skálholtsstað, og árið 1541 tók nýja kirkjuskipanin gildi í Skálholtsbiskupsdæmi. Klaustrið í Viðey hafði verið lagt niður eftir árás árið 1539. Ögmundur Pálsson Skálholtsbiskup var tekinn höndum árið 1541; heimildum ber ekki saman um hvort hann hafði þá þegar látið af embætti.

Jón Arason tók ekki við kirkjuskipaninni og hélt kaþólskum sið í Hólabiskupsdæmi, svo að frá 1541 til 1550 var landið hálfkaþólskt og hálflútherskt. Gissur lést árið 1548 og Marteinn Einarsson varð biskup í Skálholti 1549. Jón settist þá að í Skálholti og tók Martein Einarsson höndum.

Árið 1549 skrifaði konungur Daða Guðmundssyni, sýslumanni í Snóksdal, og bað hann að handtaka Jón, og konungur lýsti hann útlægan. Haustið 1550 fór Jón vestur í Dali. Daði réðst þá að honum með fjölmennara liði, lét handtaka hann og tvo syni hans, Ara lögmann og séra Björn á Melstað, og flytja þá suður í Skálholt.

Öll skip til Danmerkur voru farin það árið, og í Skálholti óttuðust menn að Norðlendingar myndu reyna að frelsa biskup sinn. Jón og synir hans voru hálshöggnir í Skálholti 7. nóvember 1550. Mál hans hafði hvorki verið tekið upp á Alþingi né hjá konungi.

Vorið 1551 sendi konungur tvö herskip til Norðurlands með 300 manna lið, og hvarf þá öll andstaða gegn siðaskiptunum. Sama ár voru klaustrin sem eftir voru í Hólabiskupsdæmi lögð niður, þrjú munkaklaustur og eitt nunnuklaustur, meðal þeirra Þingeyraklaustur, sem hafði starfað óslitið frá 1133, og nunnuklaustrið á Reynistað, sem stofnað var 1295.

Við árið 1550 eru siðaskiptin á Íslandi kennd.