Kristin hefð hefur frá upphafi staðið frammi fyrir tveimur staðreyndum í senn: að friður sé það sem stefnt er að, og að ríki beri ábyrgð á að verja þá sem þeim er trúað fyrir. Kenningin um réttlátt stríð er tilraun til að halda hvoru tveggja án þess að fórna öðru.

Hún er því ekki leyfi til hernaðar heldur takmörkun á honum. Kirkjan kallar skilyrðin ströng, og þau þurfa öll að vera uppfyllt; eitt nægir ekki og ekki heldur flest.

Ágústínus fjallaði um efnið í Guðsríkinu og víðar. Hann skilgreindi frið sem ró skipulagsins og hélt því fram að sá sem beitir valdi til að verja aðra geri það af nauðsyn en ekki af löngun, og að hatur og hefndarhugur séu það sem gerir hernað syndsamlegan fremur en vopnin sjálf.

Tómas frá Aquino tók efnið upp í Summa theologiae og setti fram þrjú skilyrði: að sá sem fer með vald ríkisins ákveði, að málstaðurinn sé réttlátur og að ásetningurinn stefni að því góða. Síðari hefð, einkum spænsku guðfræðingarnir Vitoria og Suárez á sextándu og sautjándu öld, bætti við skilyrðum um að vopnavald sé þrautalending, að það eigi sér raunhæfa von um árangur og að skaðinn af því sé ekki meiri en það sem varið er.

Hefðin telur upp skilyrði sem öll þurfa að vera uppfyllt samtímis: að tjónið sem árásaraðilinn veldur sé varanlegt, alvarlegt og öruggt; að allar aðrar leiðir hafi reynst ógerlegar eða árangurslausar; að raunhæfar líkur séu á árangri; og að vopnavaldið leiði ekki af sér meira böl en það sem það á að afstýra.

Mat á þessum skilyrðum er í höndum þeirra sem bera ábyrgð á almannaheill. Kirkjan á ekki herstjórn og kveður ekki upp þann dóm í einstökum tilvikum; hún setur fram mælikvarðann og minnir á hann.

Hefðin bannar tvennt afdráttarlaust, hvernig sem stríð er til komið. Annað er árás sem beinist vísvitandi að óbreyttum borgurum eða þeim sem ekki taka þátt í bardaga. Hitt er meðferð fanga, særðra og uppgjafarmanna sem víkur frá því sem maður skuldar manni.

Af því leiðir að réttlátur málstaður réttlætir ekki hvaða aðferð sem er. Sá sem berst réttlætanlegri baráttu getur framið stríðsglæp, og kenningin um réttlátt stríð er meðal annars til þess að segja það.

Kenningin er hluti af umfjöllun um fimmta boðorðið, ekki um utanríkismál. Markmiðið sem hún gerir ráð fyrir er friður, og friður er í þessari hefð ekki aðeins fjarvera stríðs heldur ástand þar sem réttlæti ríkir og menn geta treyst hver öðrum.

Kirkjan biður fyrir friði í hverri messu. Hún varar við vígbúnaðarkapphlaupi, hvetur til samninga og til þess að deilur séu leiddar til lykta áður en þær verða að vopnaviðskiptum.

Greinin nefnir ekkert stríð sem nú stendur yfir, engan her og ekkert ríki, og hún kveður ekki upp dóm um neitt einstakt tilvik, hvorki liðið né yfirstandandi. Það er ekki hlutverk smáforrits.

Sá sem vill máta skilyrðin við atburði líðandi stundar verður að gera það sjálfur, með þeim staðreyndum sem hann hefur, og helst í samtali við aðra en skjá.